Białystok

Białystok — miasto na prawach powiatu, stolica województwa podlaskiego, województwo podlaskie.

Pierwsza wzmianka

1426 r. — źródło: dokument wielkiego księcia litewskiego Witolda

Pierwsza wzmianka o Białymstoku pochodzi z 1426 r. — wielki książę litewski Witold nadał wieś zwaną Bielszczany Stok Maciejowi z Tykocina. Wieś leżała nad rzeczką Białą, od której wzięła nazwę. Nieco starsze dokumenty wskazują na możliwość wcześniejszego osadnictwa — legenda przypisuje założenie osady litewskiemu księciu Gedyminowi w 1320 r. Pewna wzmianka o dobrach „Białystok" pojawia się w 1514 r. w ugodzie między Mikołajem Raczkowiczem a bazylianami z Supraśla.

Bielszczany Stok

Prawa miejskie

ok. 1691 r. (prawo magdeburskie: 1 lutego 1749 r.), nadane przez: król Jan III Sobieski (ok. 1691); król August III Sas (1749) (prawo magdeburskie)

Białystok uzyskał prawa miejskie około 1691 r. z nadania króla Jana III Sobieskiego — starania czynił ówczesny właściciel Stefan Mikołaj Branicki. Dokument z 1749 r., którym król August III Sas nadał Białystokowi pełne prawa miejskie magdeburskie, był formalnym potwierdzeniem wcześniejszego stanu faktycznego. Zasługą Jana Klemensa Branickiego — hetmana wielkiego koronnego i właściciela miasta od 1709 r. — było przekształcenie Białegostoku w prężny ośrodek kultury. Jego rezydencja zwana „Wersalem Podlaskim" gromadziła artystów, uczonych i dyplomatów z całej Europy. W latach 1750–1771 działał tu teatr dworski z największymi gwiazdami operowymi epoki.

Etymologia nazwy

Od rzeki Białej i stoku — Nazwa Białystok pochodzi od połączenia dwóch słów: „Biała" — nazwa rzeki (lub koloru wody) i „stok" — zbocze, strumień spływający ze stoku. Pierwotna forma „Bielszczany Stok" z 1426 r. ewoluowała przez „Biały Stok" do obecnej „Białystok". Rzeka Biała, nad którą leżało miasto, nadała mu zarówno nazwę jak i barwę w herbie.

Legenda o Gedyminie i białym stoku — Legenda głosi, że litewski książę Gedymin polując w puszczy natrafił na strumień spływający z ośnieżonego wzgórza — „białego stoku". Zauroczony miejscem postanowił tu założyć osadę. Choć data 1320 r. przypisywana legendzie nie ma potwierdzenia w źródłach, sam motyw białego stoku trafnie opisuje topografię pierwotnej osady nad rzeczką Białą.

Herb

Tarcza dzielona poziomo w pas. Pole górne czerwone z białym (srebrnym) orłem w złotej koronie, ze złotym dziobem i szponami — symbol Korony Polskiej. Pole dolne złote z Pogonią Litewską: srebrny koń z złotą uprzężą i czerwonym czaprakiem, jeździec w niebieskiej zbroi z wzniesioną tarczą i mieczem. Na tarczy jeźdźca srebrny krzyż jagielloński. Herb uchwalony 27 lutego 1995 r. nawiązuje do wielokulturowej historii Podlasia — ziemi na styku Polski i Litwy. W dostojnej wersji herb podtrzymują dwa srebrne gryfy, nad nim korona miejska, pod nim wstęga z napisem CIVITAS BIALYSTOK.

Flaga

Trzy poziome pasy równej szerokości: biały (górny), żółty (środkowy) i czerwony (dolny), z herbem miasta pośrodku. Barwy nawiązują do herbu — biel orła, złoto Pogoni, czerwień górnego pola.

Ciekawostka

W sierpniu 1920 r., gdy bolszewicka Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, Białystok przez kilka tygodni był siedzibą Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski z Feliksem Dzierżyńskim na czele — bolszewicy szykowali tu rząd przyszłej Polskiej Republiki Rad. Komitet wydawał dekrety, nacjonalizował majątki i tworzył czerwoną administrację. Plan legł w gruzach po Cudzie nad Wisłą (15–25 sierpnia 1920 r.) i Białystok wrócił do Polski. Dziś to jedna z najmniej znanych dramatycznych kart historii miasta, które przez kilkanaście dni mogło stać się stolicą sowieckiej Polski.