Braniewo

Braniewo — miasto powiatowe (siedziba powiatu braniewskiego), województwo warmińsko-mazurskie.

Pierwsza wzmianka

1249 r. — źródło: traktat dzierzgoński z lutego 1249 r., zawarty za pośrednictwem legata papieskiego Jakuba z Leodium

Najstarszy zapis, który łączy się z Braniewem, to Brusebergue w traktacie dzierzgońskim z lutego 1249 r. Pokój między zakonem krzyżackim a ochrzczonymi Prusami wynegocjował legat papieski Jakub z Leodium, późniejszy papież Urban IV. Warmowie zobowiązali się w nim odbudować kościoły w sześciu miejscowościach - Brusebergue jest ostatnią z nich. Identyfikacja nie jest bezsporna: wydawcy Codex diplomaticus Warmiensis i Robert Klimek (2021) uznają, że chodzi o Braniewo, ale w literaturze niemieckiej panowało przekonanie, że to Preußisch-Bergue koło Bergau, w parafii Lichtenhagen. Klimek odrzuca tę lokalizację, bo leży ona w połowie drogi między Brandenburgiem a Królewcem, czyli raczej poza ziemią Warmów. Pewna wzmianka o Braniewie pochodzi z 1251 r., w formie Brunesberch. Krzyżacka warownia stała nad Pasłęką już około 1240 r., na miejscu wcześniejszej osady pruskiej.

Jedun, Surimes, Bandadis, Slinia, Wuntenowe, Brusebergue

Prawa miejskie

1254 r., nadane przez: biskup warmiński Anzelm (prawo lubeckie)

Braniewo uchodzi za najstarsze miasto Warmii. W 1254 r. biskup warmiński Anzelm wymienił w swoim dokumencie civitas de Brunisburg jako miejsce, w którym zamierzał urządzić rezydencję i katedrę; miasto otrzymało wtedy prawo lubeckie. Pierwsza lokacja nie przetrwała: podczas powstania pruskiego miasto zniszczono - źródła podają rok 1260 albo 1261. Odbudowę rozpoczęto w 1273 r. z osadnikami z Lubeki, a 1 kwietnia 1284 r. biskup Henryk Fleming wystawił nowy przywilej lokacyjny, znów na prawie lubeckim. W 1342 r. na prawym brzegu Pasłęki założono konkurencyjne Nowe Miasto; oba miasta połączono dopiero w 1772 r. Do około 1340 r. Braniewo było siedzibą biskupów warmińskich, czyli pierwszą stolicą Warmii.

Etymologia nazwy

Brusebergue - osada Prusów — Najstarsza forma, Brusebergue z 1249 r., jest odczytywana jako zniemczone określenie pruskiej osady albo pruskiego obozu. Za tym wyjaśnieniem przemawia to, że osada pruska nad ujściem Pasłęki do Zalewu Wiślanego istniała przed podbojem krzyżackim. Słabość: żaden dokument nie objaśnia nazwy wprost, a samo utożsamienie Brusebergue z Braniewem bywa kwestionowane.

Brunsberg - gród Brunona — Od 1251 r. nazwa występuje jako Brunesberch, później Braunsberg, co odczytuje się jako gród albo górę Brunona. Wskazywano dwóch patronów: Brunona z Schauenburga, biskupa ołomunieckiego, uczestnika krucjaty króla czeskiego Przemysła Ottokara II na Prusy w latach 1254-1255, oraz - według tradycji - św. Brunona z Kwerfurtu, misjonarza zabitego w 1009 r. podczas misji wśród Prusów. Wersja z biskupem ołomunieckim ma problem z chronologią: formy Brusebergue (1249) i Brunesberch (1251) są starsze od jego krucjaty.

Braniewo - forma polska — Polska nazwa Braniewo nie jest tłumaczeniem, lecz spolszczeniem niemieckiego Braunsberg. W XIX w. notował ją Wojciech Kętrzyński w pracy Nazwy miejscowe polskie Prus Zachodnich, Wschodnich i Pomorza wraz z ich przezwiskami niemieckimi (Lwów 1879), która po 1945 r. posłużyła jako podstawa nazewnictwa ziem przyłączonych do Polski. W dawniejszej polszczyźnie występowała też forma Brunsberga.

Herb

W polu srebrnym drzewo laurowe o obciętych korzeniach zielone. Klejnot: trzy kłosy zboża złote w wachlarz, boczne z pojedynczym wywiniętym na zewnątrz listkiem, środkowy z dwoma listkami, związane u dołu wstęgą czerwoną zakończoną złotymi frędzlami, poniżej w miejscu związania wychodzące ze wspólnej łodygi z dwoma listkami, wyrastającej bezpośrednio z tarczy herbowej, przechodzącej przez ukazany w perspektywie pierścień złoty. Tarczę podtrzymują z obu stron dwa anioły z krótkimi włosami i skrzydłami złotymi, skórą w barwie cielistej i w tunikach z widocznym rozcięciem, prawy w tunice czerwonej, patrzący do wewnątrz, w zewnętrznej ręce trzymający gałąź laurową zieloną w skos, lewy w tunice błękitnej, patrzący na wprost, w zewnętrznej ręce trzymający gałąź laurową zieloną w słup. Herb przyjęła Rada Miejska 19 czerwca 2024 r., po pozytywnych opiniach Komisji Heraldycznej z 19 stycznia i 1 marca 2024 r.; projekt Kamila Wójcikowskiego. To powrót do herbu nadanego przez Władysława IV (dyplom z 25 kwietnia 1636 r., zatwierdzony przez sejm 22 lutego 1637 r.) z laurem, aniołami-trzymaczami, półksiężycami z herbu biskupa Szyszkowskiego, kłosami z herbu Wazów i łacińską dewizą. August III w 1748 r. usunął półksiężyce i dewizę, a dodał złoty pierścień i czerwoną wstęgę - tę wersję odtwarza herb z 2024 r. Zastąpił on herb z lipą, smokiem i jeleniem, zaprojektowany przez Otto Huppa w 1932 r. i przywrócony w latach 90. Braniewo ma jeden z nielicznych herbów samorządowych z zewnętrznymi dodatkami; w Atlasie pokazana jest sama tarcza.

Flaga

Płat w proporcjach 5:8, podzielony pionowo na trzy pasy: czerwony, biały i błękitny, w stosunku 3:10:3. Na białym pasie pośrodku zielone drzewo laurowe z herbu. Flagę ustanowiła Rada Miejska razem z herbem 19 czerwca 2024 r. Zastrzeżenie: opis sporządzony na podstawie wzoru graficznego flagi - dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć.

Oś czasu

• 1254–1466
• 1920–1945

Ciekawostka

Braniewo nazywano Atenami Północy. W 1564 r. kardynał Stanisław Hozjusz, biskup warmiński, sprowadził tu jezuitów - było to ich pierwsze kolegium na ziemiach Rzeczypospolitej. Od 1565 r. działało Collegium Hosianum z gimnazjum i konwiktem, a w 1578 r. powstało Seminarium Papieskie kształcące misjonarzy dla Skandynawii, Rusi i innych krajów Europy Północnej i Wschodniej.