Chełmno

Chełmno — miasto powiatowe (siedziba powiatu chełmińskiego), województwo kujawsko-pomorskie.

Pierwsza wzmianka

1065 r. — źródło: najstarszy zachowany zapis nazwy „Culmen" w dokumentach

Najstarsza pisemna wzmianka o Chełmnie (jako Culmen) pochodzi z 1065 r. i dotyczy wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej na Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie, ok. 4 km na południe od dzisiejszego miasta — gdzie już w XI w. Piastowie wznieśli gród obronny strzegący północnych rubieży państwa. Osada została zniszczona podczas najazdu Prusów na początku XIII w. Miasto w obecnym kształcie i miejscu to już jego trzecia lokalizacja: po Kałdusie i tzw. Starym Chełmnie (dzisiejszy Starogród), zanim po ok. 1244 r. przeniesiono je na obecne dziewięć wzgórz.

Prawa miejskie

28 grudnia 1233 r., nadane przez: wielki mistrz krzyżacki Herman von Salza i mistrz krajowy Herman Balk (prawo chełmińskie)

Przywilej lokacyjny z 28 grudnia 1233 r., wystawiony jednocześnie dla Chełmna i Torunia, dał początek słynnemu prawu chełmińskiemu — odmianie prawa niemieckiego (wzorowanej na magdeburskim, z elementami węgierskimi i flamandzkimi), na którym do końca XVIII w. lokowano aż 225 miast (m.in. Toruń, Gdańsk, Warszawę, Olsztyn) oraz ponad 1300 wsi. Oryginalny dokument spłonął ok. 1244 r., dlatego zakon wystawił 1 października 1251 r. odnowiony przywilej — tym razem osobno dla Chełmna i Torunia — nazywając Chełmno „miastem głównym i godniejszym od pozostałych". W latach 1230–1250 Chełmno było stolicą ziemi chełmińskiej i siedzibą pierwszej komturii krzyżackiej.

Etymologia nazwy

Culmen — niepewne pochodzenie — Najstarsza zanotowana forma nazwy to łacińskie Culmen (1065 r.), z którego wywodzi się też niemiecka nazwa Culm/Kulm. Znaczenie i pochodzenie nazwy pozostaje przedmiotem sporu badaczy — nie ma jednej powszechnie przyjętej etymologii.

Herb

W polu błękitnym pasmo dziewięciu pagórków (heraldycznie stylizowane w postaci ciągłego łańcucha wzgórz), na środkowym, najwyższym szczycie osadzony ciemny krzyż; pod wzgórzami błękitne fale wodne (symbol Wisły) z białymi liniami falistymi; nad tarczą złota korona. Najstarsza forma herbu wiąże się już z lokacją miasta w 1233 r.; XIV-wieczna pieczęć miejska ukazywała krzyżackiego rycerza konno, trzymającego proporzec z falistym godłem. Jan Długosz w XV w. opisał je jako „wodę bieżącą, na przemian białą i czerwoną, z krzyżem czarnym u góry" — stąd hipoteza o ewolucji falistych pasów w dzisiejsze dziewięć pagórków. XVII-wieczna fraszka Pawła Kuszewicza tłumaczyła symbolikę wprost: miasto zbudowano na dziewięciu górach, pod którymi płynie Wisła ku Gdańskowi, a krzyż na szczycie ma bronić miasta i przypominać o jego krzyżackich założycielach.

Flaga

Flaga w barwach i z motywem herbu historycznej Ziemi Chełmińskiej — biały orzeł ze zbrojną ręką dzierżącą wzniesiony miecz i złotą koroną na szyi, na czerwonym polu, z małą tarczą o falistych pasach na piersi. To herb dawnego województwa chełmińskiego (nadany 1454/1466 r.), nie osobno potwierdzona flaga samego miasta — w atlasie przyjęto ten wzór.

Oś czasu

• 1233–1454

Ciekawostka

Chełmno promuje się dziś jako „miasto zakochanych" — dzięki relikwii św. Walentego przechowywanej w tutejszej farze oraz zachowanym niemal w całości średniowiecznym murom miejskim (ponad 2 km długości, z 23 z pierwotnych ok. 25 baszt i 2 z 7 bram), należącym do najlepiej zachowanych tego typu fortyfikacji w Europie.