Jędrzejów

Jędrzejów — miasto powiatowe (siedziba powiatu jędrzejowskiego), województwo świętokrzyskie.

Pierwsza wzmianka

25 marca 1153 r. — źródło: dokument fundacyjny opactwa cysterskiego, wystawiony przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janika Gryfitę

W miejscu dzisiejszego Jędrzejowa istniała od początku XII w. wieś Brzeźnica, własność rodu Jaksów-Gryfitów, z rodowym kościołem pw. św. Wojciecha wzniesionym ok. 1110 r. W 1140 r. kanonik krakowski Janik Jaksa, wraz z bratem Klemensem, ufundował na miejscu rodowej siedziby pierwszy na ziemiach polskich klasztor cystersów — dwudziestą pierwszą filię francuskiego opactwa Morimond. Zakonnicy przybyli do Brzeźnicy w 1149 r., a dokument fundacyjny, wystawiony przez Janika (już jako arcybiskupa gnieźnieńskiego) 25 marca 1153 r., jako pierwszy użył nazwy „Jędrzejów” (łac. Andreovia) — prawdopodobnie na cześć św. Andrzeja Apostoła, patrona wschodu, gdzie cystersi prowadzili misję.

Prawa miejskie

1271 r., nadane przez: książę krakowski Bolesław Wstydliwy (prawo magdeburskie)

Rozwijająca się przy klasztorze osada otrzymała prawa miejskie na prawie niemieckim (magdeburskim) w 1271 r. z rąk księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego — było to możliwe dzięki znakomitej kondycji gospodarczej i organizacyjnej opactwa, które już wcześniej (w latach 1235, 1238, 1243 i 1254) było na tyle silne, by zakładać własne filie zakonne w innych częściach Polski. Miasto lokacyjne wytyczono na wschód od klasztoru, w miejscu skrzyżowania szlaków handlowych, w pewnej odległości od dawnego kościoła parafialnego. Prawa miejskie Jędrzejów utracił na krótko po powstaniu styczniowym (1863 r.), za poparcie udzielone powstańcom przez miejscowych reformatów — do klasztoru wprowadzono wówczas rosyjski nadzór policyjny, a w 1870 r. usunięto z niego zakonników.

Etymologia nazwy

Jędrzejów — od św. Andrzeja Apostoła — Nazwa miasta, w łacińskim dokumencie fundacyjnym z 1153 r. zapisana jako „Andreovia”, przypuszczalnie nawiązuje do św. Andrzeja Apostoła, patrona chrześcijańskiego Wschodu, gdzie francuscy cystersi z Morimond prowadzili wcześniej działalność misyjną. Z czasem łacińska forma przekształciła się w spolszczoną „Andrzejów”, a następnie w dzisiejszy „Jędrzejów”. Dawna nazwa osady, Brzeźnica, przetrwała do dziś jako nazwa niewielkiej rzeki przepływającej przez miasto.

Herb

Na czerwonej tarczy srebrna (biała) strzała, ułożona w słup grotem ku górze, dwukrotnie przekrzyżowana. Herb jest wariantem szlacheckiego herbu Lis, którym pieczętowali się Jaksowie-Gryfitowie, założyciele klasztoru i miasta. Wizerunek herbowy oparty jest na pieczęciach miejskich z XV/XVI w. i został nadany miastu klasztornemu prawdopodobnie przez Jakuba Michowskiego, jednego z późniejszych opatów jędrzejowskich.

Flaga

Błękitny płat z białym, koronowanym gryfem (godłem regionu jędrzejowskiego) trzymającym złoty krzyż patriarchalny — krzyż świętokrzyskich benedyktynów — umieszczonym w górnym rogu po stronie swobodnej.

Ciekawostka

Jędrzejowski klasztor cystersów, ufundowany w 1140 r., jest najstarszym opactwem cysterskim na ziemiach polskich. To właśnie tu w 1218 r. wstąpił do zakonu, po rezygnacji z biskupstwa krakowskiego, Wincenty Kadłubek — pierwszy Polak w zakonie cystersów i autor Kroniki Polskiej, jednego z najważniejszych średniowiecznych źródeł do dziejów Polski. Kadłubek został w 1764 r. beatyfikowany, a jego relikwie do dziś spoczywają w jędrzejowskim kościele klasztornym.