Łomża

Łomża — miasto na prawach powiatu, województwo podlaskie.

Pierwsza wzmianka

30 sierpnia 1400 r. — źródło: dokument księcia mazowieckiego Janusza I Starszego nadający Łomży wójtostwo

We wczesnym średniowieczu, na wysokiej skarpie lewego brzegu Narwi — w dzisiejszej Starej Łomży — istniał gród z dwoma obronnymi podgrodziami, datowany na X–XII w. Pełnił funkcje administracyjne i wojskowe, broniąc pogranicza przed najazdami Jaćwingów, Prusów i Litwinów; jego pozostałością jest grodzisko zwane Górą Królowej Bony oraz Wzgórze św. Wawrzyńca, gdzie według tradycji ok. 1000 r. św. Brunon z Kwerfurtu założył pierwszy kościół na Mazowszu. Przeniesienie miasta na obecne miejsce, w pobliże przeprawy przez Narew, nastąpiło pod koniec XIV w. Pierwsza pewna wzmianka źródłowa pochodzi z 30 sierpnia 1400 r., gdy książę Janusz I Starszy nadał wójtostwo — samo użycie w dokumencie sformułowania „w mieście naszym” dowodzi, że Łomża miała już wtedy charakter miejski.

w mieście naszym zwanym powszechnie Łomża wójtostwo z czterema włókami

Prawa miejskie

15 czerwca 1418 r., nadane przez: książę mazowiecki Janusz I Starszy (prawo chełmińskie)

15 czerwca 1418 r. książę mazowiecki Janusz I Starszy nadał Łomży prawa miejskie na prawie chełmińskim, ostatecznie normując sytuację prawną miasta 18 lat po nadaniu wójtostwa. Przywilej zezwalał mieszczanom na wybudowanie łaźni, postrzygalni i wagi miejskiej oraz zwalniał ich z opłat celnych w granicach Księstwa Mazowieckiego, co miało kolosalne znaczenie dla rozwoju handlu. Łomża przejęła wówczas od Nowogrodu funkcje sądowo-administracyjne i zarząd dóbr książęcych, stając się stolicą ziemi łomżyńskiej. Po wcieleniu Mazowsza do Korony w 1526 r. miasto uzyskało status królewskiego i było otaczane opieką kolejnych monarchów, potwierdzających dawne i nadających nowe przywileje.

Etymologia nazwy

Łomża — od słowa „łom” (miejsce wyłamane w lesie) — Najczęściej przyjmowana hipoteza wywodzi nazwę od staropolskiego słowa „łom”, oznaczającego miejsce wyłamane lub wykarczowane w lesie, względnie połamane drzewa i wiatrołomy — co odpowiadałoby charakterowi puszczańskiej okolicy, w której powstał pierwotny gród.

Łomża — od nazwy osobowej Łomża lub Łomasz — Druga hipoteza wiąże nazwę z dawną nazwą osobową lub przezwiskiem, według wzorca typowego dla wielu polskich toponimów. W źródłach z XV w. nazwa zapisywana bywała także w formach „Lomza” i „Lomzsa”.

Herb

W polu czerwonym złoty jeleń zwrócony w lewo, z rozłożystym porożem odchylonym do tyłu i uniesioną przednią nogą, nad czterema czarnymi kamieniami. Herb był w powszechnym użyciu już od XV w. — najwcześniejsze wersje pochodzą z pieczęci przy listach wysyłanych z Łomży do Gdańska, a złoty jeleń wieńczył pierwszy miejski ratusz. Symbolika odzwierciedla położenie osady wśród lasów bogatych w dziką zwierzynę. W latach 1870–1918, na mocy ukazu carskiego, władze rosyjskie zastąpiły ten herb wizerunkiem statku rzecznego (tzw. berlinki) z rozwiniętymi żaglami na niebieskim polu; dawny jeleń wrócił na pieczęcie miejskie dopiero po odzyskaniu niepodległości.

Flaga

Prostokątny płat podzielony ukośnie na trzy pola: żółte w górnej części, duży niebieski trójkąt zajmujący lewą i środkową część płata oraz czerwone pole w dolnej. Obecny wzór flagi przyjęto uchwałami Miejskiej Rady Narodowej z 27 kwietnia i 27 czerwca 1989 r.

Ciekawostka

Z herbem Łomży wiąże się legenda o księciu Januszu I, który podczas polowania wycelował z łuku do jelenia. Zwierzę spłoszyło się jednak i zaczęło zachowywać dziwnie — a towarzyszący księciu miejscowi chłopcy dostrzegli w krzakach czających się Krzyżaków, szykujących zasadzkę. Dzięki ostrzeżeniu Janusz zdołał zareagować, a jeleń, który mimowolnie ocalił mu życie, trafił do herbu miasta.