Opatów

Opatów — miasto powiatowe (siedziba powiatu opatowskiego), województwo świętokrzyskie.

Pierwsza wzmianka

12 kwietnia 1189 r. — źródło: dokument księcia Kazimierza Sprawiedliwego dla kapituły krakowskiej

Według encyklopedii internetowej (mirror Wikipedii) nazwa Opatów pojawia się po raz pierwszy w dokumencie z 12 kwietnia 1189 r., wystawionym przez Kazimierza Sprawiedliwego dla kapituły krakowskiej; Wirtualny Sztetl również podaje, że nazwa jest notowana od 1189 r. W 1232 r. Henryk Brodaty, za zgodą Bolesława Wstydliwego, przekazał dobra opatowskie jako uposażenie biskupom lubuskim, a w 1328 r. osadę po raz pierwszy nazwano Opatowem Wielkim. Najstarszym zabytkiem jest romańska kolegiata św. Marcina z drugiej połowy XII w. Tekstu dokumentu z 1189 r. w dostępnych opracowaniach nie przytoczono.

Prawa miejskie

1282 r. (druga lokacja ok. 1328 r.), nadane przez: książę Leszek Czarny (przywilej dla biskupa lubuskiego Wilhelma) (prawo magdeburskie)

Osobnego aktu nadania praw miejskich nie odnaleziono. Według Wirtualnego Sztetla za dokument lokacyjny uznaje się przywilej Leszka Czarnego z 1282 r. dla biskupa lubuskiego Wilhelma, zezwalający na zakładanie miast na prawie niemieckim. Według encyklopedii internetowej (mirror Wikipedii) uznaje się go za nadanie prawa magdeburskiego, ale ta lokacja się nie powiodła; drugą przeprowadził ok. 1328 r. biskup Stefan II na przeciwległym brzegu Opatówki. Angielska Wikipedia wspomina też o przywilejach z 1237 r. Tekstu przywileju w dostępnych opracowaniach nie przytoczono.

Etymologia nazwy

Od opata - wersja przypuszczalna — Naukowego wywodu nazwy świętokrzyskiego Opatowa w dostępnych źródłach nie znaleziono. Dla innej miejscowości o tej samej nazwie - Opatowa w gminie Opatów na Śląsku - serwis gminy podaje, że nazwa prawdopodobnie pochodzi od słowa opat i oznacza osadę w posiadaniu opata. Czy to wyjaśnienie dotyczy także Opatowa nad Opatówką, źródła nie rozstrzygają.

Żmigród - przypuszczalna nazwa pierwotna — Według Wirtualnego Sztetla miejscowość prawdopodobnie nazywano pierwotnie Żmigrodem, a przekazy łączą tę nazwę z lokalnym ośrodkiem kultu Żmija. Tej tematyce poświęcił książkę archeolog Marek Florek („Żmij, Żmigród, Opatów. Tajemnicze początki średniowiecznego Opatowa”, 2013).

Apt - nazwa jidysz — Żydowscy mieszkańcy nazywali miasto Apt (Apte) - podaje angielska Wikipedia. Przed II wojną światową w Opatowie mieszkało ok. 6 tys. Żydów; w spisie z 1921 r. 5462 z 8827 mieszkańców zadeklarowało wyznanie mojżeszowe.

Herb

W polu błękitnym biała baszta forteczna z dwoma wykuszami po bokach, z pomarańczowym (złotym) dachem o trzech szczytach zwieńczonych kulami; w baszcie brama, pod nią dwa stopnie. Tarcza ze srebrną (białą) bordiurą. Zastrzeżenie: opis sporządzony na podstawie wizerunku herbu - dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć. Herb określa Statut Gminy Opatów, uchwalony uchwałą nr X/80/2003 Rady Miejskiej w Opatowie z 4 lipca 2003 r.; według encyklopedii internetowej (mirror Wikipedii) herb przedstawia „na niebieskiej tarczy basztę forteczną z dwoma wykuszami po bokach barwy białej z dachem barwy pomarańczowej”, a tarczę otacza srebrna bordiura. Według tego samego opracowania najstarszy znany wizerunek - opisany w zbiorach Wiktora Wittyga odcisk pieczęci miejskiej - pochodzi z dokumentu z 1535 r. Herbu używano do początku XIX w., potem zastąpiły go herby państwowe i gubernialne, a do dawnej formy wrócono w latach 30. XX w. W latach 90. XX w. zmieniono barwy pola - szczegółów tej zmiany opracowanie nie podaje jasno.

Flaga

Płat o proporcjach 5:8 z trzema pionowymi pasami czerwonym, białym i czerwonym (1:3:1), z herbem w białym pasie. Herb na fladze to herb powiatu opatowskiego (tarcza dzielona: baszta, topór z krzyżem, kłosy na pasach), a nie herb miasta - własna flaga miasta nie jest udokumentowana w dostępnych źródłach.

Ciekawostka

W 1538 r. Opatów liczył 3-4 tys. mieszkańców i był największym miastem województwa sandomierskiego - większym nawet od Sandomierza. Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, który kupił miasto w 1514 r., otoczył je murami; zachowała się z nich tylko Brama Warszawska. Pod rynkiem ciągną się Podziemia Opatowskie - dawne piwnice kupieckie wydrążone w lessie, dziś udostępnione do zwiedzania.