Ostrołęka

Ostrołęka — miasto na prawach powiatu, województwo mazowieckie.

Pierwsza wzmianka

1373 r. — źródło: przywilej wójtowski księcia mazowieckiego Siemowita III, wystawiony w Wyszogrodzie 12 maja 1373 r.

Osadnictwo w widłach Narwi i Omulwi jest starsze od miasta — na wysepce przy lewym brzegu Narwi, niemal naprzeciw ujścia Omulwi, w miejscu do dziś zwanym Starym Miastem, stał gródek strzegący przeprawy; wykopaliska z lat siedemdziesiątych XX w. datują najstarsze ślady jego umocnień na XII w. Pierwsza pisemna wzmianka o samej Ostrołęce pochodzi jednak dopiero z 12 maja 1373 r. Tego dnia książę mazowiecki Siemowit III wystawił w Wyszogrodzie przywilej ustanawiający wójtem ostrołęckim Świętosława Romę: nadał mu ziemię zwolnioną od podatków i ciężarów miejskich, jedną trzecią dochodów z kar sądowych, opłaty za przewóz na Narwi i Omulwi, zgodę na budowę młyna oraz prawo zakładania wsi w okręgu ostrołęckim. Treść dokumentu znamy z ustaleń historyków — ostrołęckie archiwum miejskie wraz z ratuszem płonęło wielokrotnie, m.in. w 1563 i 1831 r.

Prawa miejskie

12 maja 1373 r. (data umowna), nadane przez: książę mazowiecki Siemowit III (prawo chełmińskie)

Aktu lokacyjnego Ostrołęki nie znamy — nie zachował się i nie wiadomo, kiedy dokładnie został wystawiony. Za umowną datę nadania praw miejskich przyjmuje się 12 maja 1373 r., czyli dzień przywileju wójtowskiego Siemowita III; samo ustanowienie wójta i jego uposażenie oznacza, że Ostrołęka funkcjonowała już wtedy jako miasto. Zofia Niedziałkowska, autorka monografii miasta, uznawała ten dokument za sygnał, że lokacja nastąpiła na prawie chełmińskim, prawdopodobnie nieco wcześniej. Ustrój miejski umocnił kolejny przywilej — 4 lipca 1427 r. książę Janusz I Starszy uregulował uprawnienia sądownicze miasta, pozwolił zbudować łaźnię i postrzygalnię sukna, uruchomić wagę miejską i odbywać dwa jarmarki rocznie. W drugiej połowie XV w. Ostrołęka miała już radę miejską, burmistrza, rajców i własną pieczęć.

Etymologia nazwy

Ostrołęka — od „ostrych” łąk nadrzecznych — Objaśnienie przyjmowane w monografii miasta: nazwa opisuje właściwości terenu — ostre łąki nad rzeką, zalewane wiosną przez Narew. Pośrednim potwierdzeniem tego odczytania jest niemiecka nazwa narzucona miastu w 1940 r.: Scharfenwiese, czyli dosłownie „ostra łąka”. Okupanci przetłumaczyli więc nazwę tak, jak ją rozumiano.

Ostrołęka — od „łęki”, czyli zakola rzeki — Drugie odczytanie wychodzi od znaczenia członu „łęka”. Staropolskie „łęka” (obok „łąki”) wywodzi się od prasłowiańskiego rdzenia oznaczającego wygięcie i krzywiznę, a w nazwach terenowych bywa tłumaczone jako zakole rzeki albo teren położony w zakolu. Ostrołęka byłaby w tym ujęciu miejscem przy ostrym zakolu Narwi. Zastrzeżenie: ta interpretacja opiera się na znaczeniu samego wyrazu, nie na zapisie źródłowym mówiącym wprost o zakolu.

Herb

W polu czerwonym (cynobrowym) biały (srebrny) orzeł stylizowany, ze złotą koroną, złotym dziobem i szponami, o zarysie piór i ogona w kolorze stalowym. Na piersi orła złota tarcza z brązowym napisem „HAEC AVIS PROTEGE”, a pod napisem brązowy niedźwiedź kroczący w prawo po zielonym poletku. Niedźwiedź jest pierwotnym godłem Ostrołęki — znamy go z odcisków pieczęci miejskiej i wiąże się ze związkami miasta z puszczą. Orzeł królewski pojawił się na pieczęci dopiero w czasach saskich, około 1745 r., przy czym w wersji z tamtej pieczęci napis brzmiał „HOC AVIS PROTEGE”, a w otoku biegła legenda „SIGILL CIVITATIS REGNI POLONIAE OSTROLEKO”.

Flaga

Trzy poziome pasy równej szerokości: górny zielony, środkowy złoty (żółty), dolny niebieski, przy proporcjach płata 5:8. Zieleń oznacza związki miasta z Puszczą Zieloną, złoto pochodzi od korony i szponów orła z herbu, a błękit symbolizuje rzeki — przede wszystkim Narew.

Ciekawostka

Nazwa Ostrołęki widnieje na paryskim Łuku Triumfalnym — trafiła tam za bitwę stoczoną pod miastem w lutym 1807 r., wygraną przez wojska francuskie gen. Savary’ego nad rosyjskimi (źródła podają 15 albo 16 lutego). Niespełna ćwierć wieku później, 26 maja 1831 r., Ostrołęka była widownią jednej z największych i najkrwawszych bitew powstania listopadowego: wojska gen. Jana Skrzyneckiego starły się tu z armią feldmarszałka Iwana Dybicza, a czwarta bateria artylerii konnej ppłk. Józefa Bema uchroniła Polaków od pogromu. Miasto paliło się przez cały dzień bitwy — najpierw od walki wręcz na ulicach, potem od ostrzału artyleryjskiego z obu stron.