Piła

Piła — miasto powiatowe (siedziba powiatu pilskiego), województwo wielkopolskie.

Pierwsza wzmianka

1449 r. — źródło: poznańskie księgi konsystorskie — zapis o młynarzu Pawle Woythcie z Piły

Najstarsza pewna wzmianka o Pile nie dotyczy ani zamku, ani kościoła, tylko długu. W 1449 r. w poznańskich księgach konsystorskich zanotowano, że Mikołaj Falker, dzwonnik katedry poznańskiej, pokwitował odbiór drugiej raty należności od „pracowitego młynarza Pawła Woytha z Piły”; pozostałe 15 grzywien szerokich półgroszy młynarz miał oddać w dwóch ratach w ciągu roku. Dwa lata później, w 1451 r., ten sam albo inny Paweł występuje już wyraźnie jako wójt pilski i sprzedaje młyn, tartak (czyli piłę), folusz oraz grunt z domem, ogrodem i strugą Bełcząсy Zdrój. Starsze datowania są legendą: niemiecki badacz Karl Boese twierdził, że prawa miejskie nadała Pile w 1380 r. królowa Jadwiga, ale Jadwiga przybyła do Polski dopiero w 1384 r., a żadne źródło nie potwierdza istnienia wtedy miasta. Archeolodzy odkryli natomiast w 2012 r. u zbiegu ul. 11 Listopada i pl. Konstytucji 3 Maja jamy grobowe datowane na lata 1390-1420, z ciałami ułożonymi w sposób wskazujący na nagłą, gwałtowną śmierć — być może ofiary krzyżackiego najazdu na Krajnę z 1413 r.

pracowity młynarz Paweł Woyth z Piły

Prawa miejskie

między 1437 a 1449 r. (data nieznana); potwierdzenie 4 marca 1513 r., nadane przez: lokacja z woli Marcina ze Sławska; potwierdził król Zygmunt I Stary (prawo magdeburskie)

Piła nie zna daty swoich urodzin. Dokument lokacyjny wystawił Marcin ze Sławska herbu Zaremba — tenutariusz ujski, wojewoda kaliski, ten sam, który 15 lipca 1410 r. poprowadził pod Grunwaldem rodową chorągiew Zarembów, co odnotował Długosz. Marcin dzierżawił starostwo ujskie od 1430 r. do śmierci w 1453 r. i prowadził na jego terenie akcję osadniczą; jeśli zaczęła się ona od lokacji wsi Brodna w 1437 r., a wymieniony w 1449 r. Paweł był już wójtem, to lokacja miasta mieści się w tych dwunastu latach. Nie wiadomo nawet, który król ją zatwierdził: Władysław Warneńczyk (1437-1444) albo Kazimierz Jagiellończyk (1447-1449). Oryginału nie ma — spłonął w jednym z pożarów. Wiemy o nim tylko dlatego, że w 1512 r. pilski wójt Jakub przedstawił go królowi Zygmuntowi I. Rok później, 4 marca 1513 r., król wystawił w Poznaniu dokument potwierdzający Pile prawo magdeburskie; ten odpis zachował się w Metryce Koronnej. Piła pozostała miastem królewskim w starostwie ujsko-pilskim aż do I rozbioru w 1772 r., gdy zajęły ją Prusy i nadały jej nazwę Schneidemühl. Osobna sprawa to wiek XX: Piła nie wróciła do Polski razem z Wielkopolską. Na początku 1919 r. była bazą wojsk niemieckich działających przeciwko powstańcom wielkopolskim, a ze względu na przewagę ludności niemieckiej traktat wersalski zostawił ją po stronie Rzeszy — granica z Polską biegła zaledwie około 6 km na południowy wschód od centrum miasta. W 1922 r. Piła została stolicą nowej pruskiej prowincji Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie (Grenzmark Posen-Westpreußen), utworzonej ze skrawków ziem, które zostały Niemcom po utracie Wielkopolski i Pomorza, i pomyślanej jako narzędzie rewizji granicy. Do Polski miasto weszło dopiero 14 lutego 1945 r., po trzytygodniowych walkach o przekształconą w twierdzę Piłę.

Etymologia nazwy

Piła — od tartaku — Dawniej tartak nazywano po prostu piłą i to najpewniej od niego wzięła nazwę osada, która wyrosła wokół młyna z tartakiem na strudze Bełczący Zdrój (późniejsza Młynówka). Tak tłumaczy nazwę badacz osadnictwa nadnoteckiego Franciszek Żmidziński. Potwierdza to niemiecka nazwa miasta używana do 1945 r. — Schneidemühl, dosłownie „młyn tnący”, czyli również tartak. W dokumencie z 1451 r. „piła” występuje zresztą wprost jako jeden ze sprzedawanych obiektów, obok młyna i folusza.

Piła — legenda o Łokietku (nie do obrony) — Wersja popularna, przytaczana przez historyka Romana Chwaliszewskiego: Władysław Łokietek miał polować w puszczy, usłyszeć odgłosy z głębi lasu, dotrzeć do polany, na której drwale piłami ścinali drzewa, i nazwać bezimienną osadę Piłą. Zastrzeżenie: legenda nie trzyma się chronologii — Łokietek zmarł w 1333 r., a Piła pojawia się w źródłach dopiero sto lat później. Podobnie bezpodstawne jest XIX-wieczne objaśnienie burmistrza Gustava Wolffa, który wywodził nazwę od greckiego słowa oznaczającego „przejście” albo „bród”, żeby dorobić miastu starożytną metrykę.

Herb

W polu srebrnym (białym) czerwony jeleń w skoku na zielonej murawie, zwrócony w prawo heraldycznie. Jeleń pojawia się na pilskich pieczęciach od XVI w. — najstarsza zachowana, z czasów Zygmunta Augusta (prawdopodobnie 1571 r.), pokazuje go spokojnie kroczącego, w otoku napis SIGILLIUM REGI PILA. Zwierzę w herbie odsyła do lasów Krajny; jeleń widnieje także w herbach Ujścia, Wieleńa, Wyrzyska i Złotowa. Po I rozbiorze władze pruskie dodały jeleniowi koronę na głowie, a tarczy — mur z trzema basztami. Dodatki te utrzymały się przez zabory, dwudziestolecie i pierwsze lata powojenne; usunięto je dopiero uchwałą Rady Miejskiej z 29 listopada 1990 r., zgodnie ze wskazaniem heraldyka Mariana Gumowskiego, że korona jest naleciałością pruską.

Flaga

Płat dzielony na cztery poziome pasy równej szerokości: biały, czerwony, zielony i biały — barwy wzięte z herbu, gdzie czerwony jest jeleń, srebrne (białe) pole tarczy, a zielona murawa. W źródłach historycznych nie ma śladu, by Piła miała kiedykolwiek wcześniej własną flagę; ustanowiono ją dopiero uchwałą Rady Miejskiej z 1990 r., razem z przywróceniem przedrozbiorowej wersji herbu.

Oś czasu

• 1918–1945

Ciekawostka

W 1755 r. urodził się w Pile Stanisław Staszic — ksiądz, pisarz, mąż stanu, autor pierwszej geologicznej mapy ziem polskich. Był synem burmistrza miasta. Piła pamięta go dziś w nazwach placu, szkół i muzeum, choć samo miasto, w którym przyszedł na świat, praktycznie nie istnieje: w 1945 r. zniszczenia zabudowy oszacowano na około 80 procent. Pierwszą zwartą grupą polskich osadników byli kolejarze z Bydgoszczy, którzy dotarli tu cztery dni po zajęciu miasta i od razu uruchomili stację oraz zakłady naprawcze taboru — w czerwcu 1945 r. przyjęły do naprawy pierwszy parowóz.