Pułtusk

Pułtusk — miasto powiatowe (siedziba powiatu pułtuskiego), województwo mazowieckie.

Pierwsza wzmianka

ok. 1203 r. — źródło: inwentarz dóbr biskupstwa płockiego, sporządzony najprawdopodobniej w 1203 r.

Po raz pierwszy Pułtusk wymienia inwentarz dóbr biskupstwa płockiego, sporządzony najprawdopodobniej w 1203 r. Pułtusk był w nim już siedzibą dużej kasztelanii należącej do biskupów - dostali ją najpewniej w latach 90. XI w., co oznacza, że gród nad Narwią musiał istnieć wcześniej. Archeolodzy znaleźli na wzgórzu zamkowym ślady osadnictwa z drugiej ćwierci XII w., a opracowania lokalne datują początki osady na wyspie narwiańskiej na przełom XI i XII w. Kolejne wzmianki dotyczą duchownych: kapłana Jana z Pułtuska w 1237 r. i proboszcza Jana z Pułtuska w dokumencie z 19 lipca 1368 r. Zastrzeżenie: datowanie inwentarza na 1203 r. jest przybliżone, a jego treści w dostępnych opracowaniach nie przytoczono.

Prawa miejskie

1257 r., nadane przez: książę mazowiecki Siemowit I (prawo chełmińskie)

Pułtusk ma dwie daty lokacji. Pierwszą, z 1257 r., opracowania wiążą z księciem mazowieckim Siemowitem I; anglojęzyczne źródła podają, że przywilej wzorowano na prawie chełmińskim, polskie nie określają prawa tej lokacji. Miasto zniszczyły potem najazdy litewskie, ruskie i jaćwieskie, więc w 1339 r. biskup płocki Klemens Pierzchała lokował je ponownie, tym razem już na pewno na prawie chełmińskim - i to z tej lokacji pochodzi rynek o długości około 400 m. Przywilej biskupi potwierdzono w 1380 i 1405 r. Miasto przez wieki należało do biskupów płockich, którzy w XIV w. uczynili je swoją rezydencją. Tekstu żadnego z przywilejów w dostępnych opracowaniach nie przytoczono.

Etymologia nazwy

Od rzeki Pełty — Najstarsze zapisy z XIII-wiecznych kronik mazowieckich to Peltowsk, Poltowsk i Poltowsko, a w kronikach ruskich Poltoveskъ. Według Obrębskiego nazwa pochodzi od rzeki Pełty, dopływu Narwi, a nazwę rzeki łączy się z litewskimi wyrazami oznaczającymi rozlewisko, błoto, trzęsawisko. Z Poltowska powstał Pułtusk: pochylone o zaczęło brzmieć jak u, a w zanikło przy uproszczeniu grupy spółgłosek. Tę etymologię przyjmuje większość historyków.

Pół Tuska - legenda — Według legendy miasto nazywało się pierwotnie Tusk, a po powodzi, która zniszczyła połowę zabudowy, zaczęto mówić o nim pół-Tusk. Pisownia przez u, a nie ó, wynika jednak z rozwoju dawnego o pochylonego, a nie od słowa pół - legenda jest więc późniejszym dopowiedzeniem do gotowej nazwy.

Herb

W polu błękitnym złoty pastorał w słup, zwrócony krzywaśnią w lewo, z białym sudarium owiniętym wokół laski, a obok złoty krzyż łaciński o końcach trójliściowych, z białą chorągwią z czerwonym krzyżem, rozwiniętą na poprzeczce drzewca i zakończoną trzema strefami. Rysunek obwiedziony czarnym konturem. Zastrzeżenie: szczegółowy opis sporządzony na podstawie wizerunku herbu. Samorząd opisuje herb krótko: „żółty krzyż i pastorał na niebieskim polu”; dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć. Pastorał przypomina, że miasto przez wieki należało do biskupów płockich.

Flaga

Płat w proporcjach 5:8, podzielony na trzy poziome pasy: żółty, niebieski i biały, w stosunku szerokości 1:3:1. Obok flagi zwykłej gmina ma flagę uroczystą w barwach białej i niebieskiej, z żółtym krzyżem i pastorałem. Zastrzeżenie: proporcje pasów zmierzone na wzorze graficznym flagi - dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć.

Ciekawostka

Pułtusk ma najdłuższy brukowany rynek w Europie, wytyczony przy lokacji biskupiej z 1339 r. Źródła podają jego długość różnie: około 400 m albo 380 m. Miasto, otoczone ramionami Narwi, nazywa się Wenecją Mazowsza.