Sępólno Krajeńskie

Sępólno Krajeńskie — miasto powiatowe (siedziba powiatu sępoleńskiego), województwo kujawsko-pomorskie.

Pierwsza wzmianka

4 kwietnia 1359 r. — źródło: dokument prepozyta bożogrobców z Gniezna, wymieniający Hektora jako pana miasta Sempelborga (Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 6, nr 184)

Sępólno ma wyjątkowo słabo udokumentowane początki — badaczka miast krajeńskich Joanna Karczewska pisze wprost, że datę lokacji można określić tylko domyślnie, bo baza archiwalna Krajny jest uboga. Najstarszy pewny ślad to dokument z 4 kwietnia 1359 r.: prepozyt bożogrobców z Gniezna sprzedał sołectwo w pobliskim Dziechowie, by lokować tam wieś na prawie chełmińskim, i powołał się przy tym na działania Hektora, pana miasta Sępólna (w źródłach: Sempelborg). Ten sam dokument wymienia wójta Jana Gynznika oraz dwóch mieszczan — Kristiana i Reimana Kedendorfów. Zastrzeżenie: krążąca po portalach data 1286 r. nie ma oparcia w żadnym znanym dokumencie, a rok 1113 przytaczany jako początek osadnictwa jest legendą bez podstawy źródłowej.

Sempelborg

Prawa miejskie

przed 1359 r. (dokument nie zachował się), nadane przez: Hektor z Pakości herbu Leszczyc, właściciel dóbr sępoleńskich (prawo chełmińskie)

Sępólno było miastem prywatnym — lokował je nie król, lecz szlachcic Hektor z Pakości z rodu Leszczyców, na terenie własnych dóbr krajeńskich. Skoro w kwietniu 1359 r. Sępólno ma już wójta i mieszczan, lokacja musiała nastąpić wcześniej; prawdopodobnie łączyła się z lokacją rodowego gniazda Hektora, czyli Pakości, dokonaną 9 lutego 1359 r. Proces budowania ośrodka widać krok po kroku: 24 kwietnia 1360 r. Hektor zobowiązał się wznieść w Sępólnie — określonym jako civitatis nostre, nasze miasto — kościół i odpowiednio go uposażyć, a 2 lutego 1361 r. oddał prawo patronatu bożogrobcom z Gniezna w zamian za zgodę na budowę młyna na rzece Sępolnie. Zastrzeżenie: powtarzana w materiałach popularnych wersja, jakoby prawa miejskie nadał Sępólnu 20 kwietnia 1360 r. Kazimierz Wielki, jest pomyleniem faktów — pod tą datą kryje się zobowiązanie Hektora dotyczące kościoła, a nie przywilej królewski. Odmiana prawa miejskiego też nie wynika wprost ze źródeł; badacze przyjmują prawo chełmińskie, tak jak w pobliskim arcybiskupim Kamieniu. Samorząd miejski był uformowany najpóźniej w 1407 r., gdy wymieniono burmistrza, rajców i pieczęć; kancelaria posługiwała się językiem niemieckim, a obszar miasta liczył 19 łanów.

Etymologia nazwy

Sępólno — od styku pól — Nazwa wywodzi się od prasłowiańskiego wyrazu sąpolbje, oznaczającego styk kilku pól, a szerzej — okolicę równinną. Jest to więc nazwa topograficzna opisująca ukształtowanie terenu, a nie żadnego sępa, z którym bywa mylnie kojarzona ze względu na podobieństwo brzmienia. Od tej samej podstawy pochodzi nazwa rzeki Sępolny (zwanej przez mieszkańców Sępolenką), zanotowana w 1345 r. w formie Sampolna.

Krajeńskie — od Krajny — Drugi człon nazwy dodano dla odróżnienia od innych Sępólen i wskazuje on na region. Krajna to nazwa topograficzna oznaczająca obszar krainny, peryferyjny, leżący z brzegu, na skraju. Tak właśnie określili ten teren osadnicy wielkopolscy: ziemia na skraju Wielkopolski, na pograniczu polsko-pomorskim. Peryferyjne położenie i rozlewiska Noteci powodowały, że osadnictwo rozwinęło się tu późno, dopiero w połowie XIV w.

Herb

W polu błękitnym postać świętego Wawrzyńca ze złotym nimbem, w białej albie i złotej dalmatyce przepasanej czerwoną stułą, w czerwonych ciżmach; obok świętego stoi czarny ruszt — narzędzie jego męczeństwa — na który diakon opiera uniesioną rękę. W wersjach używanych przez urząd nad tarczą bywa umieszczany czarny dwuwersowy napis SĘPÓLNO KRAJEŃSKIE. Herb używany od XVIII w. wyglądał zupełnie inaczej: przedstawiał Neptuna albo rybaka z trójzębem w ręku.

Flaga

Płat dzielony ukośną linią biegnącą od lewej krawędzi ku prawej, wyżej położonej: pole górne błękitne, dolne żółte. W polu błękitnym, bliżej drzewca, umieszczone jest godło miejskie — święty Wawrzyniec z rusztem — bez tarczy herbowej. Barwy odpowiadają herbowi: błękit pola i złoto dalmatyki świętego.

Ciekawostka

Sępólno było przez całe średniowiecze miastem prywatnym i przechodziło z rąk do rąk jak każdy inny składnik majątku. Po śmierci Hektora dobra objął jego syn Mikołaj z Pakości, kasztelan bydgoski, a jego synowie sprzedali klucz sępoleński przed 1429 r. Trafił on kolejno do Wincentego Świdwy z Szamotuł, potem do Sędziwoja z Ostroroga, a po 1438 r. — gdy Krzyżacy napadli na miasto i Stanisław z Ostroroga domagał się od wielkiego mistrza odszkodowania za szkody — do Stanisława z Goślubia herbu Sulima. Nowi właściciele zaczęli używać nazwiska Sempelborscy, urobionego od nazwy majątku, i posługiwali się nim aż do wygaśnięcia rodziny w 1580 r.