Starogard Gdański

Starogard Gdański — miasto powiatowe (siedziba powiatu starogardzkiego), województwo pomorskie.

Pierwsza wzmianka

11 listopada 1198 r. — źródło: dokument księcia pomorskiego Grzymisława dla joannitów

Nazwa Starogardu pojawia się w źródłach 11 listopada 1198 r., w dokumencie księcia Grzymisława ze Świecia i Lubiszewa, który przekazał joannitom - zakonowi rycerskiemu św. Jana Jerozolimskiego - swój gród Starigrod wraz z okolicznymi ziemiami, lasami i wodami. Książę liczył zapewne na to, że rycerze zakonni pomogą mu w walkach z Prusami. Gród leżał wtedy na lewym brzegu Wierzycy, prawdopodobnie w okolicach dzisiejszych terenów kolejowych. Sama osada jest dużo starsza: archeolodzy datują tu ślady osadnictwa na epokę neolitu, a od VIII w. działał tu znaczący punkt na szlaku kupieckim (via mercatorum). Zastrzeżenie: historycy podważają wiarygodność zachowanego tekstu dokumentu z 1198 r. - w 1291 r. joannici przedłożyli księciu Mściwojowi II transumpt ze sztucznie rozszerzonymi przywilejami, a ten podejrzanie zmieniony tekst przedstawiali potem kolejnym władcom do zatwierdzenia.

dałem szpitalowi św. Grobu i św. Jana Chrzciciela gród mój, który nazywa się Starigrod wraz z wszystkimi ziemiami i lasami i wodami

Prawa miejskie

1348 r., nadane przez: wielki mistrz krzyżacki Heinrich Dusemer (prawo chełmińskie)

Prawa miejskie na prawie chełmińskim nadał Starogardowi w 1348 r. zakon krzyżacki - dokument wystawił wielki mistrz Heinrich Dusemer (1345-1351). Lokacja zamykała kilkudziesięcioletni proces: Krzyżacy od 1305 r. skupowali okoliczne ziemie, a od 1309-1310 r. pod kierunkiem brata Teodoryka z Florencji budowali nowe miasto obok starego grodu joannitów. W latach 1309-1340 wznieśli ceglane mury obronne z basztami, a w 1339 r. nadali miastu herb - dziewięć lat przed samym przywilejem lokacyjnym. Zastrzeżenie: dostępne opracowania nie przytaczają dosłownego brzmienia przywileju z 1348 r., więc cytatu brak.

Etymologia nazwy

Starogard - „stary gród” — Nazwa to zestawienie przymiotnika „stary” i rzeczownika „gród”, czyli osada obronna. Jak wyjaśniał prof. Bogusław Kreja, pierwotnie było to złożenie *Stary Gród, w którym odmieniały się oba członki. Akcent na pierwszej sylabie doprowadził do zaniku „-y-”, dając w XIII w. formę Stargrod, a potem nastąpiła typowa dla nazw pomorskich zmiana „-grod” w „-gard”. Kolejne zapisy: Starigrod (1198), Stargarde (1269), Staregarde (1276), a forma Starogard po raz pierwszy w 1566 r. Nazwa odróżniała starszy, istniejący już gród od nowszych osad w okolicy.

Człon „Gdański” i niemiecki Preußisch Stargard — Przymiotnik „Gdański” dodano około 1950 r., aby odróżnić miasto od innych miejscowości o tej samej lub bardzo podobnej nazwie - przede wszystkim od Stargardu na Pomorzu Zachodnim. Pod panowaniem pruskim i niemieckim miasto nosiło nazwę Preußisch Stargard („Stargard Pruski”), która pełniła dokładnie tę samą funkcję rozróżniającą.

Herb

W polu czerwonym złota korona otwarta o czterech liliach, z której środka wyrasta krzyż. Pod koroną, oddzielony od niej, złoty krzyż maltański. Taki opis - „czerwona tarcza ze złotą koroną oraz krzyżem maltańskim” - zawiera załącznik do Statutu Gminy Miejskiej, przyjęty uchwałą Rady Miasta Starogard Gdański nr XXXIX/355/2009 z 22 kwietnia 2009 r. Herb nadali miastu Krzyżacy w 1339 r., jeszcze przed przywilejem lokacyjnym z 1348 r. Krzyż maltański przypomina joannitów, którzy od 1198 r. władali starogardzkim grodem, a ich komturia przetrwała tu jeszcze długo po przejęciu Pomorza Gdańskiego przez zakon krzyżacki.

Flaga

Płat o żółtym (złotym) tle z umieszczonym na nim herbem miasta. Tak flagę opisuje załącznik nr 3 do Statutu Gminy Miejskiej Starogard Gdański, przyjęty uchwałą Rady Miasta nr XXXIX/355/2009 z 22 kwietnia 2009 r. Żółć płata odpowiada złotu korony i krzyża maltańskiego z herbu.

Oś czasu

• 1227–1294
• 1309–1466

Ciekawostka

Starogardzki rynek ma wymiary 107 na 107 metrów i uchodzi za jeden z najpiękniejszych na Pomorzu. Otacza go pierścień średniowiecznych fortyfikacji, z których zachowały się trzy czternastowieczne baszty: Gdańska (Szewska), Książęca (Narożna) i Tczewska (Młyńska). Baszta Gdańska, powstała około 1325 r., jest najlepiej zachowanym elementem murów - a całe obwarowania Krzyżacy wznosili w latach 1309-1340, jeszcze przed nadaniem miastu praw miejskich.