Szamotuły

Szamotuły — miasto powiatowe (siedziba powiatu szamotulskiego), województwo wielkopolskie.

Pierwsza wzmianka

1231 r. — źródło: dokument fundacyjny klasztoru cystersów w Obrze

Nazwa Szamotuł pojawia się po raz pierwszy w 1231 r., w dokumencie fundacyjnym klasztoru cystersów w Obrze, gdzie wśród świadków wymieniono komesa Wincentego z Szamotuł - przodka rodu, który przez następne trzy stulecia władał miastem. Zapis zachował się w oryginale i został wydany w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski (t. 1, nr 131). Osada, o której mowa, to Stare Szamotuły, leżące na północ od dzisiejszego miasta; właściwe miasto - „Nowe” Szamotuły - lokowano nieco na południe dopiero na przełomie XIII i XIV w. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich IH PAN notuje kolejne zapisy nazwy: Schamothule (1284, kopia z 1521 r.), Szamantuli (1298) i Samotuwer (1401, forma z pieczęci miejskiej).

Samotul

Prawa miejskie

1450 r., nadane przez: król Kazimierz IV Jagiellończyk (prawo magdeburskie)

Oryginalny przywilej lokacyjny Szamotuł nie zachował się - spłonął. Najstarszym zachowanym aktem nadającym miastu prawo magdeburskie jest dokument króla Kazimierza IV Jagiellończyka z 1450 r., wystawiony na prośbę dziedziców Dobrogosta i Piotra z Szamotuł: król odnowił spalone przywileje miasta, nadał mu prawo magdeburskie i przyznał jarmarki w święta patronów. Samo miasto istniało jednak znacznie wcześniej - Słownik historyczno-geograficzny IH PAN datuje lokację „z pewnością przed początkiem XIV w.”, a najpóźniej przed 1383 r. Zastrzeżenie: data 1450 r. to data odnowienia praw, nie pierwotnej lokacji, której dokładny rok pozostaje nieznany.

Etymologia nazwy

Szamotuły - od nazwy osobowej Szamota — Nazwa należy do grupy nazw rodowych, utworzonych od imienia lub przezwiska założyciela - podstawą jest staropolska nazwa osobowa Szamota. Internetowy słownik nazwisk IJP PAN wywodzi samo nazwisko Szamota od rzeczownika „samota” (samotność) albo od czasownika „szamotać się”, dopuszczając też skrócenie imienia Samson w postaci Szam-ota. Najstarszy zapis z 1231 r. brzmi Samotul, bez nagłosowego sz-; forma z sz- pojawia się w źródłach dopiero pod koniec XIII w. (Szamantuli, 1298).

Niemieckie Samter — W źródłach niemieckich miasto występowało jako Samter, a także w wariantach Czampther i - na pieczęci miejskiej z 1401 r. - Samotuwer. Nazwa Samter obowiązywała w okresie zaboru pruskiego i podczas okupacji niemieckiej; jest to zniemczona, skrócona postać nazwy polskiej, nie zaś odrębne określenie.

Herb

W polu błękitnym ukoronowana, brodata głowa męska barwy srebrnej, zwrócona wprost, o długich falistych włosach opadających po bokach i pełnej brodzie. Korona złota, otwarta: obręcz z trzech pręg, nad nią pięcioramienny zygzak z czterolistną rozetką pośrodku, dwiema perłami po bokach i trójlistnymi liśćmi na ramionach zewnętrznych. W podstawie tarczy dwa złote klejnoty w kształcie rombów o srebrnym, fasetowanym wnętrzu, zwrócone ku sobie. Herb w tej postaci powstał wraz z lokacją „nowego” miasta; wcześniejszy wizerunek przedstawiał głowę św. Jana Chrzciciela na misie w polu czerwonym. Opis słowny w dostępnych źródłach ogranicza się do formuły „ukoronowana głowa z dwoma klejnotami w kształcie rombów na niebieskim polu”, dlatego rysunek odtworzono z oficjalnego wizerunku herbu.

Flaga

Płat podzielony na trzy pasy poziome w proporcji wysokości 1:2:1 - błękitny, złoty i błękitny. Na szerokim pasie złotym, bliżej drzewca, umieszczony jest herb miasta. Barwy odpowiadają tynkturom herbu: błękit pola tarczy i złoto korony oraz klejnotów.

Ciekawostka

Baszta Halszki, czyli XV-wieczna wieża przy zamku Górków, wzięła nazwę od Elżbiety Ostrogskiej zwanej Czarną Księżniczką - według tradycji przetrzymywał ją tu przez czternaście lat zazdrosny mąż, Łukasz III Górka. W zamku mieści się dziś muzeum z jedną z największych w Polsce kolekcji ikon: ponad tysiąc dzieł sztuki chrześcijańskiego Wschodu z Rosji, Ukrainy i Białorusi, głównie z XVIII-XX w.