Zabrze

Zabrze — miasto na prawach powiatu, województwo śląskie.

Pierwsza wzmianka

ok. 1300 r. (1295-1305) — źródło: Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), część Registrum Wyasdense

Najstarszy zapis nazwy - „Sadbre sive Cunczindorf” - pochodzi z rejestru ujazdzkiego (Registrum Wyasdense), części Księgi uposażeń biskupstwa wrocławskiego. Serwis miasta datuje ten rejestr na lata 1295-1305, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska (SENGŚ) podaje „ok. 1300” i cytuje wydanie Codex diplomaticus Silesiae, t. XIV (s. 93). W tym samym rejestrze pojawiają się sąsiednie Zaborze i Grzybowice. Jeszcze wcześniej, w dokumencie księżnej Violi z 1243 r., wzmiankowano Biskupice - dziś dzielnicę Zabrza, ale wtedy osobną wieś. Przez kolejne stulecia Zabrze pozostawało wsią rolniczą; przełom przyniosło dopiero odkrycie bogatych pokładów węgla kamiennego pod koniec XVIII w.

Sadbre sive Cunczindorf

Prawa miejskie

1 października 1922 r., nadane przez: Pruski Rząd Państwowy (rozporządzenie z 29 września 1922 r.) (rozporządzenie administracyjne (Republika Weimarska))

Zabrze dostało prawa miejskie dopiero w XX w., jako niemiecka gmina wiejska Hindenburg O.S. Według serwisu miasta podstawą było rozporządzenie Pruskiego Rządu Państwowego z 29 września 1922 r. i przyjęcie przez gminę ordynacji miejskiej; prawa weszły w życie 1 października 1922 r. Dotychczasowe władze gminne stały się tymczasowym zarządem miasta, a wybory 48-osobowej Rady Miejskiej wyznaczono na 26 listopada. Tło stanowił podział Górnego Śląska: Niemcy straciły Katowice i Królewską Hutę, przy nich zostały Bytom i Gliwice, a według serwisu miasta Zabrze „zyskało nowe perspektywy”. Ustawą Pruskiego Sejmu Krajowego z 1927 r. przyłączono do miasta m.in. Biskupice, Zaborze i Maciejów, a obszar wzrósł z 1686 do 4384 ha. Tekstu rozporządzenia w dostępnych opracowaniach nie przytoczono.

Etymologia nazwy

Za debrami - od staropolskiego debra — Według SENGŚ, który powołuje się na słownik Nazwy miast Polski Kazimierza Rymuta, nazwa ma charakter topograficzny i pochodzi od staropolskiego wyrazu debra, debrz - „wąwóz, parów z zaroślami; urwiste, zarosłe doły”. Pierwotnie oznaczała miejsce położone za dbrzą lub za dbrzami, czyli Zadbrze; forma Zabrze powstała przez uproszczenie trudnej grupy spółgłosek. Tę samą wersję podaje serwis miasta: Zadebrze miało oznaczać miejsce „położone za debrami”, porośniętymi dołami z potokiem. Najstarszy zapis to Sadbre (ok. 1300 r.), a gwarowa wymowa odnotowana w 1958 r. to zoubžy.

Za borem - objaśnienie z XIX w. — W wykazie form historycznych SENGŚ przy zapisie z 1887 r. (źródło oznaczone A87) odnotowano objaśnienie „sl. za bor”, czyli „za borem”. To dawna interpretacja; współczesne opracowanie, na które powołuje się SENGŚ, wywodzi nazwę od debry.

Cunczindorf - druga, niemiecka nazwa — W najstarszym zapisie wieś ma dwie nazwy: Sadbre albo Cunczindorf. Według niemieckiej Wikipedii i opracowania Biblioteki Politechniki Śląskiej Cunczindorf to „wieś Kunza, czyli Konrada”. Ta nazwa się nie utrzymała - już w XVII w. źródła piszą Zabrze.

Hindenburg (1915-1945) — Według SENGŚ gmina 3 grudnia 1914 r. uchwaliła zmianę nazwy na Hindenburg, na cześć feldmarszałka, a później prezydenta Niemiec Paula von Hindenburga; angielska Wikipedia podaje, że cesarz Wilhelm II zatwierdził zmianę 21 lutego 1915 r., a SENGŚ - że cesarz zezwolił na nową nazwę od marca 1915 r. Oficjalnie pisano Hindenburg O.S. (Oberschlesien - Górny Śląsk). Nazwę Zabrze przywrócono 19 maja 1945 r.

Herb

W złotym polu czerwona, murowana wieża z blankami, złożona z wyższej części środkowej i dwóch niższych bocznych, z czarnymi spoinami muru; nad nią, częściowo przez nią zasłonięte, błękitne koło zębate z trzema szprychami i czarną piastą. Tarcza o podstawie łukowato zbiegającej się w ostrze. Zastrzeżenie: opis sporządzony na podstawie wizerunku herbu - dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć. Wzór herbu zawiera Statut Miasta Zabrze nadany uchwałą nr XXIV/321/12 z 11 czerwca 2012 r., a uchwała nr XXVII/366/12 z 20 sierpnia 2012 r. nakazuje używać herbu w kształcie, proporcjach i barwach zgodnych z tym wzorem. Herb powstał dla niemieckiego Hindenburga: konkurs ogłoszono w 1924 r., wygrał go gliwicki grafik Alfred Brockel, a pruski minister spraw wewnętrznych zatwierdził herb 17 maja 1927 r. Według historyka Piotra Hnatyszyna, przytaczanego przez Dziennik Zachodni, wieża miała oznaczać zabudowę miasta, a koło zębate - przemysł. W 1948 r. władze miasta zakazały używania tego herbu, nazywając go „na wskroś herbem niemieckim”, a 23 lutego 1960 r. przyjęto herb Jana Szancenbacha: pół orła górnośląskich Piastów oraz kilof z wawrzynem. 26 września 1990 r. Rada Miejska wróciła do wieży i koła zębatego w nieco zmienionej formie, a w 2012 r. przywrócono rysunek zgodny z wzorem z lat 20.

Flaga

Prostokątny płat o proporcjach 5:8, podzielony na trzy równe pasy poziome: czerwony, niebieski i żółty, licząc od góry. Zastrzeżenie: opis sporządzony na podstawie wzoru graficznego flagi - dosłownego brzmienia uchwały nie udało się dotrzeć. Według serwisu Flags of the World flagę w tych barwach przyjęto 26 września 1990 r., tego samego dnia co przywrócony herb; serwis opisuje ją z herbem pośrodku, natomiast przyjęty w Atlasie wzór herbu nie zawiera. Barwy flagi są we wzorach identyczne z barwami herbu.

Oś czasu

• 1327–1945

Ciekawostka

Zanim Zabrze zostało miastem, uchodziło za największą i najbardziej uprzemysłowioną wieś Europy. Przemysł zaczął się od odkrycia węgla kamiennego pod koniec XVIII w.; w XIX w. rozwijali go Donnersmarckowie, Borsigowie, Ballestremowie i państwo pruskie. Dziś zabytkowy zespół górniczy Zabrza jest Pomnikiem Historii (2020), kopalnia Guido i sztolnia Królowa Luiza należą do Muzeum Górnictwa Węglowego, a Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna jest według angielskiej Wikipedii jedną z najdłuższych tego typu budowli w Europie. W 1985 r. w Zabrzu prof. Zbigniew Religa przeprowadził pierwszy udany przeszczep serca w Polsce.